Πέμπτη 19 Δεκεμβρίου 2013

Περί φάτνης

Η φάτνη, μαζί με το χριστουγεννιάτικο δέντρο, είναι αναπόσπαστο στοιχείο του γιορτινού στολισμού. Η λέξη δηλώνει το παχνί, μια κατασκευή από ξύλο συνήθως, μέσα στην οποία τοποθετούσαν την τροφή των ζώων. Είναι αρχαία ελληνική λέξη και την βρίσκουμε ήδη στον Όμηρο. Στο Ε΄της Ιλιάδας ο Διομήδης μιλάει για τα άλογα του Αινεία, τα καλύτερα σε Ανατολή και Δύση. Τέσσερα από αυτά τα μεγάλωσε ο ίδιος ο Αγχίσης, ο πατέρας του Αινεία:
τοὺς μὲν τέσσαρας αὐτὸς ἔχων ἀτίταλλ᾿ ἐπὶ φάτνῃ (Ιλ. Ε΄271).
Και στην Οδύσσεια, κατά την περιγραφή της δολοφονίας του Αγαμέμνονα από τον Αίγισθο, ο αρχιστράτηγος του Τρωικού πολέμου παρομοιάζεται με μοσχάρι που το σκοτώνουν στη φάτνη:
ως τις τε κατέκτανε βουν ἐπὶ φτν (Οδ. δ΄535).

Μια ιστορία με φάτνη σώζει και ο Ηρόδοτος, αναφερόμενος στη μάχη των Πλαταιών (479π.Χ.) Μετά τη νίκη των Ελλήνων, οι Τεγεάτες πήραν από την σκηνή του Μαρδόνιου μια φάτνη χάλκινη, θαύμα οφθαλμών. Τόσο όμορφη και πολύτιμη ήταν, που την αφιέρωσαν στο ναό της Αλέας Αθηνάς:
πρῶτοι δὲ ἐσῆλθον Τεγεῆται ἐς τὸ τεῖχος, καὶ τὴν σκηνὴν τὴν Μαρδονίου οὗτοι ἦσαν οἱ διαρπάσαντες, τά τε ἄλλα ἐξ αὐτῆς καὶ τὴν φάτνην τῶν ἵππων, ἐοῦσαν χαλκέην πᾶσαν καὶ θέης ἀξίην. τὴν μέν νυν φάτνην ταύτην τὴν Μαρδονίου ἀνέθεσαν ἐς τὸν νηὸν τῆς Ἀλέης Ἀθηναίης ΤεγεῆταιΗρόδοτος 9.70.3
Πολλοί άλλοι αρχαίοι συγγραφείς, ανάμεσά τους και ο Πλάτων, μαρτυρούν τη συνεχή και αδιάλειπτη παρουσία της λέξης με την ίδια πάντα σημασία και χρήση, π.χ.  ἡνίοχος πρὸς τὴν  φάτνην ἵππους στήσας, Φαίδρος 247e

Το ταπεινό αυτό αντικείμενο κατέχει μια σημαντική θέση στους συμβολισμούς της θρησκευτικής μας παράδοσης, καθώς μάλιστα η παρουσία της βεβαιώνεται από το Ευαγγέλιο. Ιδού η ευαγγελική περικοπή, που τρεις φορές κατά την αφήγηση των γεγονότων εκείνης της μέρας αναφέρεται στην φάτνη, φωτίζοντας τη σημασία της. 

Κατά Λουκάν Β' κεφ.2
γννησις το ησο Χριστο
1 Ἐγένετο δ ν τας μραις κεναις ξλθε δγμα παρ Κασαρος Αγοστου πογρφεσθαι πσαν τν οκουμνην.
2 Ατη πογραφ πρτη γνετο γεμονεοντος τς Συρας Κυρηνου.
3 Κα πορεοντο πντες πογρφεσθαι, καστος ες τν δαν πλιν.
4 Ἀνέβη δ κα ωσφ π τς Γαλιλαας κ πλεως Ναζαρτ ες τν ουδααν ες πλιν Δαυίδ, τις καλεται Βηθλεμ, δι τ εναι ατν ξ οκου κα πατρις Δαυίδ,
5 πογρψασθαι σν Μαριμ τ μεμνηστευμν ατ γυναικ, οσ γκύῳ.
6 γνετο δ ν τ εναι ατος κε πλσθησαν α μραι το τεκεν ατν,
7 κα τεκε τν υἱὸν ατς τν πρωττοκον, κα σπαργνωσεν ατν κα νκλινεν ατν ν τ φτν, διτι οκ ν ατος τπος ν τ καταλματι.
8 Κα ποιμνες σαν ν τ χρ τ ατ γραυλοντες κα φυλσσοντες φυλακς τς νυκτς π τν πομνην ατν.
9 Κα δο γγελος Κυρου πστη ατος κα δξα Κυρου περιλαμψεν ατος, κα φοβθησαν φβον μγαν.
10 Κα επεν ατος γγελος· μ φοβεσθε· δο γρ εαγγελζομαι μν χαρν μεγλην, τις σται παντ τ λα,
11 τι τχθη μν σμερον σωτρ, ς στι Χριστς Κριος, ν πλει Δαυίδ.
12 Κα τοτο μν τ σημεον· ερσετε βρφος σπαργανωμνον, κεμενον ν φτν.
13 Κα ξαφνης γνετο σν τ γγλ πλθος στρατις ορανου ανοντων τν Θεν κα λεγντων·
14 δξα ν ψστοις Θε κα π γς ερνη, ν νθρποις εδοκα.
15 Κα γνετο ς πλθον π᾿ ατν ες τν ορανν ο γγελοι, κα ο νθρωποι ο ποιμνες επον πρς λλλους· διλθωμεν δ ως Βηθλεμ κα δωμεν τ ρμα τοτο τ γεγονς, Κριος γνρισεν μν.
16 Κα λθον σπεσαντες, κα νερον τν τε Μαριμ κα τν ωσφ κα τ βρφος κεμενον ν τ φτν.

Η σκηνή που περιγράφει ο Ευαγγελιστής Λουκάς δεν άργησε να γίνει μια από τις πλέον αγαπημένες αναπαραστάσεις στην τέχνη.
Federico Barocci (c. 1526-1612)
Sandro Botticelli (1501) 
Pietro Perugino (1446-1524)
Μπορεί να δει κανείς, συγκρίνοντας τις δυο αυτές απεικονίσεις της Γέννησης τις διαφορές ανάμεσα στην καθολική και την ορθόδοξη εικονογραφία σε ότι αφορά την απόδοση του περιβάλλοντος χώρου, των μορφών και τη δημιουργία προοπτικής. 
Ο Βασιλεύς του κόσμου γεννήθηκε σε μια φάτνη ζώων. Έτσι και τα ζώα, πρόβατα και αγελάδες συνήθως, εμφανίζονται σε όλες τις αναπαραστάσεις. Η ύπαρξη των ζώων αυτών προϋποθέτει βοσκούς. Κατά τη μαρτυρία της ευαγγελικής περικοπής οι ποιμένες ήταν οι πρώτοι στους οποίους αναγγέλθηκε το χαρμόσυνο νέο. Αποτελούν λοιπόν αναπόσπαστο στοιχείο του θέματος της Γέννησης σε όλες τις καλλιτεχνικές προσεγγίσεις. Στο Χριστουγεννιάτικο Ορατόριο του Bach τους αφιερώνεται μια ολόκληρη άρια: frohe Hirten eilt, ach eilet. χαρούμενοι βοσκοί, γρήγορα, βιαστείτε.   

Πηγές:
http://www.paradoxplace.com/Church_Stuff/Christian_Themes/Nativity.htm 
http://www.bach-cantatas.com/Texts/BWV248-2-Eng3.htm

Κυριακή 15 Δεκεμβρίου 2013

education

Και πάνω που κουβεντιάζαμε για την εκπαίδευση στην αρχαία Ελλάδα  (βλ. προηγούμενη ανάρτηση)  έρχεται mail από τη Βικτώρια και μεταφέρει το θέμα στο σήμερα.
Υπάρχουν πολλοί και διάφοροι ορισμοί για την εκπαίδευση που μπορεί να βρει κανείς σε λεξικά και βιβλία παιδαγωγικής. Ο πιο προβοκατόρικος είναι εκείνος που χρησιμοποίησε σε ένα μάθημά του  ο Νουάρος, καθηγητής μας στη Φιλοσοφική: "εκπαίδευση είναι το σύστημα που παίρνει ένα παιδί έξυπνο και το αποβλακώνει", είπε και εμείς, οι επίδοξοι δάσκαλοι, μείναμε να κοιτάμε.
Ιδού λοιπόν και ο πιο εύστοχος ορισμός για την εκπαίδευση. Ευχαριστούμε Βικτώρια! 
Τι να σχολιάσει κανείς! Το μόνο που μπορεί να πει είναι ότι  οι ορισμοί αυτοί (και οι δύο) δίνουν την αφορμή να επανέλθουμε στο θέμα: αυτογνωσία του εκπαιδευτικού.

Ισοκράτους Παναθηναϊκός 26-32

H διδακτέα ύλη στο μάθημα των αρχαίων κατεύθυνσης στη Γ λυκείου είναι μια επιλογή κειμένων από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη. Κοινό στοιχείο όλων αυτών των κειμένων είναι ότι αναφέρονται στο ίδιο θέμα: παιδεία και πολιτική
Προκειμένου να διευρύνουμε το πλαίσιο των μαρτυριών για το ίδιο θέμα και να γνωρίσουν οι μαθητές μας τις απόψεις και άλλων συγγραφέων της αρχαιότητας είναι χρήσιμο την ώρα του αδίδακτου να μελετήσουμε το κείμενο αυτό του Ισοκράτη, προτείνεται άλλωστε και από τις οδηγίες του υπουργείου για το μάθημα:
"Τα πλατωνικά κείμενα που διδάσκονται στη Γ  Λυκείου έχουν επιλεγεί από το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο με γνώμονα το βασικό σκοπό της αγωγής στην αρχαία Ελλάδα, που είναι η ολοκλήρωση του ατόμου ως πολίτη,[...]". (Αξιολόγηση των μαθητών της Γ΄ λυκείου στην Αρχαία Ελληνική Γραμματεία, Κ.Ε.Ε. ΥΠΕΠΘ, Αθήνα 2001. Εισαγωγικό σημείωμα σ. 8).
Και λίγο πιο κάτω: "Σημείο αναφοράς είναι πάντοτε οι Οδηγίες του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου και οι διδακτικοί στόχοι που καθορίζονται από αυτές. Μεταξύ των στόχων αυτών είναι η σύγκριση της θέσης του Πρωταγόρα για το σκοπό της διδασκαλίας του με ανάλογη θέση του Ισοκράτη που περιέχεται στον Παναθηναϊκό λόγο του (26-34) " ό.π. σ. 9.
Ισοκρτους Παναθηναϊκς, 26- 32
Διάρκεια: 6 διδακτικές ώρες.

Οι εργασίες για το σπίτι δίνονται κατανεμημένες αντίστοιχα μετά το τέλος κάθε διώρου. Εξυπακούεται ότι συνοδεύονται και από κάποια γραμματική παρατήρηση, ανάλογη με τις ανάγκες της τάξης.

Εκτός από την απαραίτητη συντακτική εξομάλυνση το κείμενο προσφέρεται για επανάληψη των χρήσεων της γενικής και της δοτικής πτώσης.

Εδώ βρίσκετε το pdf με το κείμενο και τις ερωτήσεις, οι οποίες προφανώς και δεν εξαντλούν την επεξεργασία που γίνεται στην τάξη: είναι απλώς ενδεικτικες του τύπου της προσέγγισης του κειμένου.    

 
Ενυπόγραφη κύλικα του Δούριδος. Σκηνή σχολείου.
Η πίσω πλευρά της ίδιας κύλικας. Ανάγνωση, γραφή και μουσική.
Ο Δούρις ήταν σπουδαίος αγγειογράφος της Αρχαϊκής περιόδου. Η μακρά σταδιοδρομία του αρχίζει από το 500 π.Χ περίπου και φτάνει μέχρι το 460. Ζωγραφίζει μυθολογικές σκηνές, αλλά και θέματα από την καθημερινή ζωή, όπως η κύλικα που βλέπουμε εδώ. Οι μορφές είναι λυγερές και διακρίνονται από χάρη και ηρεμία. Χαρακτηριστικός είναι ο τρόπος που αποδίδει τις καμπύλες και τις πτυχώσεις των ενδυμάτων. Επίσης, αν κάνετε κλικ επάνω στις εικόνες, θα δείτε ένα ιδιαίτερο γνώρισμα του ζωγράφου αυτού, που τον κάνει αναγνωρίσιμο: αποδίδει με δύο άγκιστρα τα οστά της κλείδας στη βάση του λαιμού (φαίνεται καθαρά στις δύο μορφές στα δεξιά κάθε πλευράς του αγγείου. 

Πέμπτη 12 Δεκεμβρίου 2013

εικόνες των Χριστουγέννων

Το χριστουγεννιάτικο δέντρο ανήκε στις παραδόσεις της Γερμανίας πολύ πριν υιοθετηθεί από την υπόλοιπη Ευρώπη κατά τον 19ο αιώνα.  Ο Franz Kruger, Γερμανός ζωγράφος του 19ου αιώνα, απεικόνισε την επιλογή του δέντρου: το μικρό αγόρι έχει βγει με τον πατέρα του στο δάσος, για να διαλέξουν το δέντρο τους. Ο πατέρας κρατάει το έλατο που μόλις έκοψε, ενώ ο μικρός έχει στο χέρι το έλκηθρο με το οποίο θα το μεταφέρουν στο σπίτι.  

Διαλέγοντας το χριστουγεννιάτικο δέντρο, Franz Kruger (1797 - 1857)

Οι χριστουγεννιάτικες αγορές ανήκουν επίσης στην παράδοση της βόρειας Ευρώπης: παραμυθένια στολίδια για το δέντρο, χειροποίητα αντικείμενα από όλων των ειδών τα υλικά, αντικείμενα τέχνης, ρούχα, κοσμήματα και βέβαια wurst (λουκάνικα) και Glühwein (είδος κρασιού που πίνεται καυτό). 
Η υδατογραφία του Franz Skarbina αποδίδει με εξαιρετική λεπτομέρεια το πλήθος των επισκεπτών μιας Weihnachtsmarkt στο κρύο, χειμωνιάτικο Βερολίνο.

Franz Skarbina, Χριστουγεννιάτικη αγορά στο Βερολίνο, 1892

Στολίζοντας το χριστουγεννιάτικο δέντρο, Marcel Rieder, 1898


adeste fideles

Ένα χριστουγεννιάτικο τραγούδι ο συνθέτης του οποίου, μολονότι έχουν διατυπωθεί διάφορες προτάσεις για την ταυτότητά του, μας είναι άγνωστος. Το τραγούδι έχει μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες, στο παλαιότερο χειρόγραφο όμως το κείμενο είναι γραμμένο στα λατινικά.

Δοκιμάστε λοιπόν να μεταφράσετε το πρώτο τετράστιχο, που αποτελεί και το αυθεντικό κείμενο του 13ου(;)αι.

Τρίτη 3 Δεκεμβρίου 2013

Τα Χριστούγεννα τη αγάπης

Από τα πολλά λογοτεχνικά, μουσικά και εικαστικά έργα που έχουν θέμα την αγάπη ξεχωρίζω την ταινία του Κισλόφσκι Μπλε για δυο λόγους. Και για τον τρόπο που πραγματοποιεί η ηρωίδα την αγάπη και -ίσως κυρίως- για την μελοποιημένη από τον Πράισνερ επιστολή Προς Κορινθίους του Απόστολου Παύλου.
Η «Μπλε» ταινία του Κριστόφ Κισλόφσκι, από τις καλύτερες ευρωπαϊκές ταινίες, είναι το πρώτο μέρος της τριλογίας του μεγάλου σκηνοθέτη, βασισμένης στα χρώματα της γαλλικής σημαίας – ακολούθησε η «Λευκή» και η «Κόκκινη», οι οποίες συμβολίζουν αντίστοιχα τις αρχές της ελευθερίας, της ισότητας και της αδελφοσύνης.
Στην υπόθεση του έργου, η Ευρωπαϊκή Ένωση είχε ζητήσει από τον άντρα της ηρωίδας, να συνθέσει ένα «Κοντσέρτο για την Ενωμένη Ευρώπη». Στο τέλος λοιπόν της ταινίας ο Πράισνερ φθάνει στο αποκορύφωμα της τέχνης του, επιλέγοντας τον ύμνο της αγάπης, με στίχους από την Προς Κορινθίους επιστολή του Απόστολου Παύλου και τη χορωδία να το ερμηνεύει στην ελληνική γλώσσα. Πηγή: http://videosmusicview.blogspot.gr/2012/11/blog-post_30.html

Από την ταινία Τρία χρώματα: Μπλε, του Krzysztof Kieslowski,  
μουσική: Zbigniew Preisner
 

Εάν ταις γλώσσαις των ανθρώπων λαλώ και των αγγέλων, αγάπην δε μη έχω, γέγονα χαλκός ηχών ή κύμβαλον αλαλάζον. Και εάν έχω προφητείαν και ειδώ τα μυστήρια πάντα και πάσαν την γνώσιν, και εάν έχω πάσαν την πίστιν, ώστε όρη μεθιστάνειν, αγάπην δε μη έχω, ουδέν ειμί.

Και εάν ψωμίσω πάντα τα υπάρχοντα μου, και εάν παραδώ το σώμα μου ίνα καυθήσομαι, αγάπην δε μη έχω, ουδέν ωφελούμαι.


Η αγάπη μακροθυμεί, χρηστεύεται, η αγάπη ου ζηλοί, η αγάπη ου περπερεύεται, ου φυσιούται, ουκ ασχημονεί, ου ζητεί τα εαυτής, ου παροξύνεται, ου λογίζεται το κακόν, ου χαίρει επί τη αδικία, συγχαίρει δε τη αληθεία, πάντα στέγει, πάντα πιστεύει, πάντα ελπίζει, πάντα υπομένει. Η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει.

Είτε δε προφητείαι, καταργηθήσονται, είτε γλώσσαι παύσονται, είτε γνώσις καταργηθήσεται. Εκ μέρους δε γινώσκομεν και εκ μέρους προφητεύομεν όταν δε έλθη το τέλειον, τότε το εκ μέρους καταργηθήσεται. Ότε ήμην νήπιος, ως νήπιος έλάλουν, ως νήπιος εφρόνουν, ως νήπιος ελογιζόμην ότε δε γέγονα ανήρ, κατήργηκα τα του νηπίου. Βλέπομεν γαρ άρτι δι' εσόπτρου εν αινίγματι, τότε δε πρόσωπον προς πρόσωπον άρτι γινώσκω εκ μέρους, τότε δε επιγνώσομαι καθώς και επεγνώσθην. Νυνί δε μένει πίστις, έλπίς, αγάπη, τα τρία ταύτα μείζων δε τούτων η αγάπη.
Αν ξέρω να μιλώ όλες τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, τότε έγινα σαν ένας άψυχος χαλκός που βουίζει ή σαν κύμβαλο που ξεκουφαίνει με τους κρότους του. Και αν έχω το χάρισμα να προφητεύω και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και αν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ με τη δύναμη της ακόμη και τα βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, τότε δεν είμαι τίποτε απολύτως.
Και αν πουλήσω όλη την περιουσία μου για να χορτάσω με ψωμί όλους τους φτωχούς, και αv παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά αγάπη δεν έχω, τότε σε τίποτε δεν ωφελούμαι.
Η αγάπη είναι μακρόθυμη, είναι ευεργετική και ωφέλιμη, η αγάπη δε ζηλεύει, η αγάπη δεν ξιπάζεται (= δεν καυχιέται), δεν είναι περήφανη, δεν κάνει ασχήμιες, δε ζητεί το συμφέρον της, δεν ερεθίζεται, δε σκέφτεται το κακό για τους άλλους, δε χαίρει, όταν βλέπει την αδικία, αλλά συγχαίρει, όταν επικρατεί η αλήθεια. Όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει.Η αγάπη ποτέ δεν ξεπέφτει
Αν υπάρχουν ακόμα προφητείες, θα έλθει μέρα που και αυτές θα καταργηθούν αν υπάρχουν χαρίσματα γλωσσών και αυτά θα σταματήσουν αν υπάρχει γνώση και αυτή θα καταργηθεί. Γιατί τώρα έχουμε μερική και όχι τέλεια γνώση και προφητεία· όταν όμως έλθει το τέλειο, τότε το μερικό θα καταργηθεί. Όταν ήμουν νήπιο, μιλούσα ως νήπιο, σκεφτόμουν ως νήπιο, έκρινα ως νήπιο. Όταν έγινα άνδρας, κατάργησα τη συμπεριφορά του νηπίου. Τώρα βλέπουμε σαν σε καθρέπτη και μάλιστα θαμπά, τότε όμως θα βλέπουμε το ένα πρόσωπο το άλλο πρόσωπο. Τώρα γνωρίζω μόνο ένα μέρος από την αλήθεια, αλλά τότε θα έχω πλήρη γνώση, όπως ακριβώς γνωρίζει και εμένα ο Θεός. Ώστε τώρα μας απομένουν τρία πράγματα: η πίστη, η ελπίδα και η αγάπη. Πιο μεγάλη όμως από αυτά είναι η αγάπη.

Δευτέρα 2 Δεκεμβρίου 2013

Η αλληγορία του σπηλαίου

Στο διαδίκτυο υπάρχουν πολλά βιντεάκια για το θέμα. Επέλεξα εκείνο που βρίσκω πιο πιστό στο κείμενο του Πλάτωνα.
Παρακολουθήστε λοιπόν με προσοχή και ελέγξτε τα παρακάτω σημεία:




Η οπτικοποίηση του κειμένου μπορεί να βοηθήσει:
α. να μάθετε πιο εύκολα τη μετάφραση;
β. να κατανοήσετε καλύτερα τα αλληγορικά νοήματα;
γ.  είναι απλώς πιο διασκεδαστική και ευχάριστη ως τρόπος μάθησης;
δ. δεν είναι διασκεδαστική ούτε ευχάριστη;


το τέλος του πολέμου

Ο πιο απεχθής όρος της ειρήνης με τους Σπαρτιάτες ήταν για τους Αθηναίους η κατεδάφιση των Μακρών Τειχών. Προσπαθώντας να τα διασώσουν υπέμειναν 4 επιπλέον μήνες πολιορκίας και πλῆθος ἀπολλυμένων τῷ λιμῷ. Κι όμως, αντίθετα από ό,τι θα περιμέναμε, οι Αθηναίοι, εφαρμόζοντας τον σχετικό όρο της συμφωνίας, τα γκρέμιζαν με μεγάλη προθυμία και μάλιστα με τη μουσική συνοδεία αυλητρίδων.
Η Αντριάνα ζωγράφισε το μουσικό θίασο, όπως τον φαντάστηκε από την  περιγραφή του Ξενοφώντα (Ελλην.2 2. 23):
καὶ τὰ τείχη κατέσκαπτον ὑπ' αὐλητρίδων πολλῇ προθυμίᾳ